Bunús
A chinntiú go nochtar go soiléir bunús agus stair na gcáipéisí, an ábhair tacaíochta, na faisnéise agus na sonraí a fhoilsítear – lena n-áirítear cé a chruthaigh é, cé na huirlisí a úsáideadh, cá háit agus cathain a cruthaíodh é, agus conas a próiseáladh nó a athraíodh é
Ciallaíonn Bunús go dtagann gach píosa substaintiúil faisnéise a fhoilsíonn eintiteas a fhreastalaíonn ar an bpobal lena stair chruthaithe, athraithe agus foilsithe ceangailte agus ar fáil lena iniúchadh.
Creidimid gur cheart go mbeadh duine in ann a fheiceáil cad as a dtagann ábhar foilsithe, cé atá freagrach as, cé a dhearbhaíonn é, cén fhianaise a thacaíonn leis, agus cad a tharla dó ón bhfoinse go dtí an scáileán.
I gcás eintitis a fhreastalaíonn ar an bpobal, ciallaíonn Bunús faisnéis a fhoilsiú le húdarthacht shoiléir – ag ainmniú na heagraíochta agus, nuair is cuí agus is sábháilte, na ndaoine aonair atá freagrach as an obair. Ciallaíonn sé staireanna leagain infheicthe a choinneáil ionas gur féidir le léitheoirí a fheiceáil cad a athraíodh, cathain a athraíodh é, agus cén fáth. Ciallaíonn sé foinsí infhíoraithe agus fianaise tacaíochta a sholáthar aon uair is féidir, agus a admháil go hoscailte nuair atá fianaise as láthair, neamhchinnte, faoi chonspóid nó neamhiomlán. Ciallaíonn sé a nochtadh nuair a bhí baint ag córais uathoibrithe, lena n-áirítear córais IS, le hábhar foilsithe a chruthú, a chur in eagar, a aistriú, a achoimriú, a rangú nó a athrú ar bhealach eile.
Samplaí de riachtanais (léiritheach)
Tá na samplaí de riachtanais seo bunaithe ar chaighdeáin, rialacháin agus dlíthe idirnáisiúnta seanbhunaithe, atá liostaithe go hiomlán sa rannán thíos.
-
Áirítear le hábhair fhoilsithe údarthacht shoiléir a aithníonn an eagraíocht fhreagrach agus, nuair is cuí agus is sábháilte, na daoine aonair freagracha.
-
Coinníonn cáipéisí, tacair shonraí, íomhánna, fuaim agus físeán dátaí cruthaithe inrochtana, dátaí athraithe, meiteashonraí leabaithe (nuair is cuí), agus staireanna leagain.
-
Is féidir tagairt a dhéanamh d'ábhair fhoilsithe trí aitheantóirí buana, agus áirítear leo sínithe, dintiúir, nó meicníochtaí coibhéiseacha a cheadaíonn fíorú níos déanaí ar bharántúlacht agus ar bhunús.
-
Tá éilimh, dearbhuithe agus conclúidí foilsithe nasctha le fianaise tacaíochta, le hábhar foinse, nó le heaspa fianaise atá dearbhaithe go hoscailte.
-
Tá ceartúcháin, nuashonruithe, baintí agus aistarraingtí infheicthe do léitheoirí agus nasctha le leaganacha foilsithe níos luaithe.
-
Coinníonn eagraíochtaí taifid in-iniúchta a chuireann síos ar an gcaoi ar cruthaíodh, ar cuireadh in eagar, ar athbhreithníodh, ar ceadaíodh agus ar athraíodh ábhair shuntasacha fhoilsithe le himeacht ama.
Caighdeáin, rialacháin agus dlíthe a thugann eolas don obair seo
- Coalition for Content Provenance and Authenticity (C2PA) | Content Credentials: C2PA Technical Specification
- EU | Artificial Intelligence Act (AI Act) 2024, Article 53
- EU | Code of Practice on Marking and Labelling of AI-generated Content (proposed)
- EU | European Digital Identity Framework Regulation (eIDAS 2.0) 2024
- International Organization for Standardization (ISO) | Guidelines for Digital Evidence (ISO/IEC 27037) 2012
- UK | Data Protection Act 2018
- UK | Data (Use and Access) Act 2025
- UK | Freedom of Information Act (FOI Act) 2000
- UK | Public Records Act 1958
- World Wide Web Consortium (W3C) | PROV Data Model (PROV-DM)
- World Wide Web Consortium (W3C) | Verifiable Credentials Data Model 2.0
Eagraíochtaí atá ag obair sa réimse seo
- Archives & Records Association (ARA) | Ireland & UK-based membership organisation
- ARK Alliance (Archival Resource Key Alliance) | Global standards organisation
- Coalition for Content Provenance and Authenticity (C2PA) | Global standards organisation
- Cofacts | Taiwan-based project
- Content Authenticity Initiative (CAI) | Global project
- Creative Commons (CC) | US-based nonprofit
- Crossref | US-based membership organisation
- DataCite | Germany-based membership organisation
- DLM Forum | Estonia-based membership organisation
- Global Media Registry | Germany-based nonprofit
- International Organization for Standardization (ISO) | Switzerland-based standards organisation
- The Interpeer Project | Germany-based project
- Knowledge Futures Group and its DocMaps project | US-based nonprofit
- Library Futures | US-based project
- Online Computer Library Center (OCLC) | US-based membership organisation
- ORCID (Open Researcher and Contributor ID) | US-based membership organisation
- Royal Society | UK-based research organisation
- Sense about Science | UK-based nonprofit
- Stichting Internet Archive | Netherlands-based nonprofit
- Underlay | Global project
- World Wide Web Consortium (W3C) | Global standards organisation